Nederland in de 10de en 11de eeuw in Europese context

Het Rijksmuseum van Oudheden wil in 2023 een overzichtstentoonstelling presenteren over Nederland in de 10de en 11de eeuw in Europese context. Met een publieksboek, een korte film over deze periode, een educatief programma met intergenerationeel leren en een escape game. De tentoonstelling krijgt de vorm van een evocatieve reis door Nederland rond het jaar 1000. Die eindigt bij de palts in Nijmegen, waar de Duitse keizer Otto II en zijn Byzantijnse vrouw Theophanu op bezoek zijn.

Doel project

Het doel van het project is te komen tot een nieuw en begrijpelijk beeld van de periode rond het jaar 1000 in Nederland, door middel van een inventarisatie van archeologische vondsten, resten van gebouwen en objecten uit de 10de en 11de eeuw en een synthese van het onderzoek daarnaar, en dit beeld communiceren aan een groot en gevarieerd publiek via een tentoonstelling, boek en film.

Waarom het jaar 1000?

De 10de en 11de eeuw zijn een onderbelichte periode in de Nederlandse geschiedenis, waarvoor archeologie de belangrijkste bron is. In deze eeuwen wordt Nederland met grote ontginningen en steenbouw herkenbaar. Recente opgravingen hebben veel informatie opgeleverd over de klimaatveranderingen en het alledaagse leven in de tijd van de eerste millenniumwisseling. ‘Nederland’ bestaat niet in die tijd, zodat we ook de grensregio’s met het huidige België (Luik) en Duitsland (Keulen, Aken) betrekken. Maar het gezag zat in Paderborn, of zelfs in Rome, en er werd veel gereisd en gehandeld. Zeker in de elfde eeuw komen mensen in onze streken met de hele wereld in aanraking: die eeuw eindigt met de eerste kruistocht naar Jeruzalem.

Project, team, stagemogelijkheden

  • Het onderzoek wordt geleid door dr. Annemarieke Willemsen, conservator collectie Middeleeuwen van het Rijksmuseum van Oudheden. Er wordt met tientallen wetenschappers, organisaties en musea samengewerkt.
  • Voor een nieuw en begrijpelijk beeld van deze periode, dat met een breed publiek kan worden gecommuniceerd, is eerst een overzicht nodig. Sinds 1 januari 2021 werkt drs. Raphaël Rijntjes bij het Rijksmuseum van Oudheden aan de inventarisatie van vondsten, structuren en objecten uit de 10de en 11de eeuw in Nederland en aangrenzende gebieden.
  • Bij het Rijksmuseum van Oudheden werken stagiairs mee aan het voorbereidende onderzoek.
  • Onder leiding van dr. Marco Mostert (Universiteit Utrecht) worden 10de/11de-eeuwse teksten bestudeerd die over onze streken en de bewoners gaan. Ook daaraan kunnen studenten meewerken.
  • Het project wordt mede mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds.

Samenwerking met Koninklijk Nederlands Instituut Rome

Voor de duur van het project is Annemarieke Willemsen tevens aangesteld als Museum Fellow van het Koninklijk Nederlands Instituut Rome. Een deel van het onderzoek zal daar worden uitgevoerd. Bijvoorbeeld naar belangrijke personages in de tentoonstelling, zoals Theophanu en Silvester II, keizerin en paus rond het jaar 1000. Maar ook naar pelgrimage vanuit Nederland naar Rome, apocalyptisch denken en ketterij. In het najaar van 2021 organiseren we op het Koninklijk Nederlands Instituut Rome een workshop over Het jaar 1000 in Rome.

Plannen

  • Juni-december 2021: materiaal-technisch onderzoek Evangeliarium van Egmond, Koninklijke Bibliotheek Den Haag, i.s.m. Rijksdienst Cultureel Erfgoed
  • 7-8 oktober 2021: workshop The year 1000 in Rome op Koninklijk Nederlands Instituut Rome (was heel interessant!)
  • November 2021: ronde tafel met diverse experts in Rijksmuseum van Oudheden
  • Voorjaar 2022: Holland-dag over vroege kastelen in RMO, i.s.m. Provincie Zuid-Holland

Oproep

Raphaël Rijntjes zoekt voor de inventarisatie contact met vele archeologische diensten, depots, musea en particulieren. We horen graag van mensen die voorwerpen uit de periode 900-1100 bezitten of kennen: r.rijntjes@rmo.nl.

Blijf op de hoogte

Elke eerste maandag van de maand posten we via de Facebook- en Instagrampagina van het museum nieuws over 1000 jaar geleden. Daarnaast plaatst conservator Annemarieke Willemsen regelmatig updates op haar Twitteraccount: @amwillemsen1.

Mondriaan Fonds

Afbeelding bovenaan: Viking-drinkhoorn als reliekhouder, 11de eeuw (collectie: schatkamer OLV Maastricht)

Het jaar 1000 Evangeliarium

Evangeliarium van Egmond, ca. 975 (collectie: KB)

Het jaar 1000 Kookpot

Steelpan uit Assendelft, ca 1000 (collectie: RMO)

Het jaar 1000 Zwaard Ulfberht

Zwaard met naam Ulfberht, uit de Schelde, 1000-1025 (collectie: RMO)

Nieuws

Oktober 2021 – Pelgrim in Rome | In Rome met stagiaire Pleun van Lieshout, die pelgrimage naar Rome in de 10de en 11de eeuw bestudeert. Er zijn diverse reisverslagen bewaard uit deze tijd, zelfs van IJslandse pelgrims die via Utrecht naar Rome trokken. Die teksten geven een idee van de lange en gevaarlijke reis. Pelgrims maakten vooraf hun testament op, voor als ze doodvroren in de Alpen… Eenmaal in Rome verbleven noorderlingen in de schola frisorum, waar nu de Friezenkerk staat, vlakbij de Sint-Pieter. In de San Clemente is op een 11de-eeuws fresco zelfs een pelgrim afgebeeld, herkenbaar aan zijn staf en schoudertas: de heilige Alexius bij aankomst in Rome. [AW & PL]

Het jaar 1000 Pelgrim San Clemente

September 2021 – Viking-drinkhoorn | In Limburg om schatkamers van 10de/11de-eeuwse basilieken te bezoeken. In die van de Onze Lieve Vrouw in Maastricht bekijk ik met de koster, Mark Pleunis, de met zilver beslagen Viking-drinkhoorn, waar later relieken in zijn bewaard. Een sleutelobject voor Het Jaar 1000 en daarom al de banier van de projectwebsite. Nu overlegd over een bruikleen en het lijkt goed te komen! En ik mag er vandaag gewoon mee in mijn handen zitten -adrenaline- en goed naar kijken. Meteen nieuwe ideeën: de zilveren banden, met dieren, maskertjes en vlechten, lijken gebaseerd op textiel. Daar ga ik eens beter over nadenken. [AW]

Vikingdrinkhoorn

Juni 2021 – Het echte boek | De bibliotheken weer open! Dus begin van onderzoek van Evangeliarium van Egmond in de KB Den Haag, met conservator Ed van der Vlist, restaurator Ilse Korthagen en RCE-onderzoeker Luc Megens. Dit is waarschijnlijk het belangrijkste 10de-eeuwse boek van Nederland. We gaan het materiaal-technisch onderzoeken om een objectbiografie te maken voor de tentoonstelling. Stap 1 is altijd: goed kijken naar het originele manuscript en vragen formuleren. Waren de beroemde bladzijdes achterin met de Hollandse graaf Dirk II zo gepland? Is daar tekst weggekrast? En zien we een meester en een assistent aan het werk in de prachtige geïllustreerde bladen uit ca 900, met overal vlechtwerk, snavels en zuilen met ogen? [AW]

Evangeliarium van Egmond

Mei 2021 – Met Otto in Rome | Oog in oog met de keizer van het jaar 1000! Otto III is afgebeeld op een putmond in de San Bartolomeo op het Tibereiland. Fantastische sculptuur uit 10de eeuw, lijkt op ivoorsnijwerk, maar dan 75 centimeter hoog. En nog in functie, boven een bron met geneeskrachtig water: aan de binnenkant mooie diepe sporen van emmers ophalen. Voorop is Christus afgebeeld, links Bartholomeus (met mes), rechts een bisschop en achterop keizer Otto met kroon en ringbaard. Om hem te zien zou je languit op de trappen van het altaar moeten gaan liggen. Dat heet proskynesis – en is precies wat gewone mensen voor een keizer horen te doen… [AW]

Het jaar 1000 putmond Otto III

April 2021 – Griffioen uit Istanbul | We bekijken in depot wat het Rijksmuseum van Oudheden uit 900-1100 van buiten Nederland in de collecties heeft. We blijken een mozaïek uit de Hagia Sophia in Istanbul te hebben! Een mooi groot stuk met een “vliegende griffioen” met twee tulpen op de achtergrond, al sinds 1744 in Leiden. De herkomst was in 1802 genoteerd als “Constantinopoli e ruderibus S. Sophiae”, de ruïnes van het bisschoppelijke paleis om de eigenlijk kerk/moskee heen. Dat is interessant, omdat het dan uit een elite-woning komt. Qua stijl sluit het aan bij Noord-Italiaanse mozaïeken uit de 10de-11de eeuw. De griffioen mag dus in de tentoonstelling. [AW]

Het jaar 1000 Mozaiek griffioen

Februari 2021 – Geld en portret! | Overleg met Paul Beliën van De Nederlandsche Bank over munten uit de 10de en 11de eeuw die we in de tentoonstelling kunnen laten zien. Het gaat vooral om zilvergeld en het is klein: munten zo groot als een duimnagel. We moeten ze dus laten zien met uitvergrotingen erbij, of misschien 3D-animaties. Ze zijn geslagen in o.a. Utrecht, Deventer, Stavoren, Maastricht en Leiden. Wat leuk is: op de munten staan mensen afgebeeld, zoals Hendrik II, Koenraad II en bisschop Adelbold. En ze zijn weergegeven zoals ze het zelf wilden, met de attributen van hun functie erbij. Daar kunnen we wat mee! [AW]

Het jaar 1000 Munt