Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Paleolithische vuistbijlen

Iedereen kent de verhalen uit boeken, strips en films waarin wilden, in dierenvellen gehuld, met knuppels en vuistbijlen jacht maken op dinosaurirs en mammoeten. Helaas is dit Hollywood-achtige beeld mooier dan de archeologische werkelijkheid van het verleden. In de eerste plaats waren de dinosaurirs al lang uitgestorven voordat de eerste mensen op de wereld verschenen. Ten tweede werd niet met een vuistbijl gejaagd. Men gebruikte lange houten speren, netten en valkuilen. Toch is de vuistbijl een van de meest aansprekende voorwerpen uit de prehistorie. De vuistbijl was het ‘Zwitserse zakmes’, het multifunctionele werktuig van het vroeg- en midden-paleolithicum. Men kon er takken mee afsnijden, kleine bomen omhakken, dieren slachten en villen, en huiden mee schoonschrapen. Doordat het werktuig weer makkelijk aangescherpt kon worden, ging een vuistbijl lang mee. De totaal versleten exemplaren werden uiteindelijk weggegooid. Het zijn de kleine, versleten exemplaren die we terug vinden. Slechts in enkele gevallen vinden we vrijwel gave exemplaren die mogelijk in het verleden waren verloren.

De vuistbijl speelde ook een essentile rol in de ontdekking van de grote ouderdom van het verleden. Het beeld van een door God geschapen wereld die 6000 jaar had geduurd, werd twijfelachtig door de ontdekking van John Frre in Engeland. In 1797 vond hij bij Hoxne in het graafschap Suffolk de resten van uitgestorven dieren met vuurstenen werktuigen die door mensenhanden moesten zijn gemaakt. Frre dacht dat de zorgvuldige gevormde wapens hadden gediend voor oorlogsvoering in het verre verleden, in een tijd waarin het gebruik van metaal nog onbekend was. Deze ontdekking kreeg aanvankelijk weinig aandacht, ondanks dat hij een uitgebreide publicatie aan zijn vondsten wijdde. Pas door latere vondsten in Frankrijk, onder andere van vuistbijlen in het dal van de Somme door Jacques Boucher de Perthes, realiseerde men zich de grote ouderdom van ons verleden. De definitieve doorbraak kwam tot stand door het werk van de Engelsman Charles Darwin.

De vorm en de bewerking van de vuistbijlen laten een lange ontwikkeling zien. Vanaf 600.000 jaar geleden, in het vroeg-paleolithicum, werden geschikte rolstenen uitsluitend aan de bovenzijde bekapt zodat alleen een scherpe punt ontstond. Geleidelijk werd de fabricage verbeterd, waarbij het gehele oppervlak bewerkt werd tot een mooie symmetrische vorm. Rond 60.000 jaar geleden, aan het eind van het midden-paleolithicum, werd het stadium van hoogste perfectie bereikt. De bewerkingstechnieken waren zo verbeterd dat men in staat was zuiver symmetrische en zeer dunne, tweezijdig bewerkte vuistbijlen te maken.

In ons land zijn vuistbijlen niet erg talrijk. Ze worden meestal als toevalsvondsten, zonder veel andere begeleidende voorwerpen aangetroffen. Dat kan alleen in de hogere delen van ons land. Dit zijn de gronden die niet of nauwelijks zijn afgedekt met recente sedimenten. De meeste vuistbijlen dateren uit de tweede helft van het midden-paleolithicum, circa 120.000-35.000 jaar geleden.

Vuistbijlen die aan het oppervlak worden aangetroffen leveren weinig informatie over de levenswijze van de gebruikers. Meer gegevens kunnen achterhaald worden met behulp van de vondsten uit de stuwwallen. In het verre verleden zijn vele prehistorische voorwerpen als vuistbijlen, maar ook spitsen, krabbers en resten van de vuursteenbewerking als kernen en afslagen in rivierbeddingen terechtgekomen. In de zeer koude Saale-ijstijd bevroren deze rivierbeddingen en grote delen van de ondergrond en ontstond de zogenaamde permafrost. Toen de gletsjers zich uit het noorden sterk zuidwaarts uitbreidden, stuwden die de grond op die vr de gletsjertongen lag. Deze grond schoof dakpansgewijs over elkaar heen zodat hoge heuvels, stuwwallen, ontstonden. Tijdens de exploitatie van groeves voor zand en grind, zoals bij Rhenen, zijn deze lagen weer voor de dag gekomen en kunnen vondsten met een ouderdom van vr de Saale-ijstijd (ca. 150.000 jaar geleden) verzameld worden.

Nederland in de Prehistorie | Relevante voorwerpen

Alle topstukken

Bezoek ons: