Lara Weiss, Daniel Soliman en hun team schrijven elke vrijdag een Digging diary (lees de diary)

Opgraving Sakkara 2022

Halverwege september reisde een onderzoeksteam van het Rijksmuseum van Oudheden naar Egypte, richting het dorp Sakkara. Daar ligt de opgravingsplek waar ze elk jaar zes weken onderzoek doen naar een oud-Egyptisch grafveld. Na twee jaar afwezigheid vanwege coronamaatregelen en de bijbehorende reisbeperkingen gaat het team dit jaar verder met het opgraven van een nieuw graf. De ingang daarvan werd in 2019 gevonden.

Team van specialisten

Net als toen gaat er naast de archeologen een groot team van specialisten naar Egypte, zoals de Milanese surveyors, die scans uitvoeren om de lopende opgravingen te documenteren, een textielrestaurator van het Museo Egizio en specialisten voor onderzoek van menselijke resten en aardewerk. Samen met de projectpartners van het Turijnse Museo Egizio hoopt het team op mooie en interessante vondsten.

Samen met Museo Egizio

Het team bestaat uit diverse wetenschappers en staat onder leiding van dr. habil. Lara Weiss en dr. Daniel Soliman (conservatoren van de Egyptische en Nubische collectie van het Rijksmuseum van Oudheden), samen met dr. Christian Greco, directeur van het Museo Egizio in Turijn. Het project wordt medegefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

Opgraving Sakkara 2022

Week 3: Survey van het opgravingsgebied

Opgraving Sakkara 2022

Week 3: Topografische metingen met behulp van de Total Station

Digging diary

Week 1 (14-16 september 2022): opening van de site

Door Lara Weiss en Daniel Soliman

In 2020, 2021 en het voorjaar van 2022 werden de Leiden-Turijn-opgravingen in Sakkara afgelast vanwege de reisbeperkingen als gevolg van de aanhoudende covid-pandemie. We zijn daarom erg blij dat we dit najaar eindelijk ons werk kunnen voortzetten. De missie zal plaatsvinden van 14 september tot 27 oktober. We zijn van plan de opgraving te voltooien van het kleine monumentale graf uit het Nieuwe Rijk, in 2019 voor het eerst blootgelegd in het gebied ten noorden van het graf van Maya. We willen meer te weten te komen over de oorspronkelijke eigenaar van het graf en over de latere begravingen in deze ruimte. Naast onze gebruikelijke doelen hebben we nog enkele andere spannende projecten op stapel staan die in de komende Digging diary’s bekend gemaakt zullen worden.

Het vertrek uit Amsterdam was door de lange wachttijd op Schiphol op dinsdag 13 september (bijna vier uur!) nogal een opgave, maar uiteindelijk waren we blij dat we met slechts een beetje vertraging richting Caïro konden vertrekken. Caïro begroette ons met een warm briesje van bijna 28 graden om elf uur ‘s avonds, en we waren blij om Moshir Tawfik eindelijk weer te zien, de vriendelijke chauffeur die al tientallen jaren voor het Nederlands-Vlaams Instituut in Caïro (NVIC) werkt. Daniel ging door naar zijn familie, terwijl Lara in het NVIC overnachtte, samen met onze Italiaanse collega’s van het Museo Egizio: opgravingshoofd, Christian Greco, fotograaf van de missie, Nicola Dell’Aquila en Valentina Turina, de textielrestaurator van het Museo Egizio die de gevonden linnen fragmenten in detail zal bestuderen. De rest van het team komt vrijdag aan en het werk zal beginnen op zondag, de eerste dag van de Islamitische werkweek waarin de vrijdag vrij is.

Ons eerste doel voor aanvang van de opgraving was het afronden van alle administratieve zaken en het openen van de site in Sakkara, bijvoorbeeld het openen van de opslagruimtes die we in 2019 verzegeld hebben achtergelaten. Dit is een officiële procedure waarbij een comité van beambten uit Sakkara van het Ministerie van Toerisme en Oudheden (MoTA) aanwezig is, die samen met de opgravingsleiders, Christian en Lara, de staat van de opgravingssite inspecteren. De opgravingsleiders en het comité maken bovendien plannen voor het komende seizoen, zoals het aannemen van de werkkrachten, het vaststellen van salarissen, en het bepalen of en waar restauratie urgent is.

Op 14 september leverden we ‘s ochtends eerst een grote Nederlandse kaas af bij de directeur van het NVIC, Rudolf de Jong. Vervolgens begroetten we iedereen en gingen we naar Giza, waar we ons contract ondertekenden in het MoTA-kantoor voor buitenlandse missies. Secretaris-generaal van de Egyptische oudheidkundige dienst, Dr. Mostafa Waziri, en de Vaste Commissie waren zo vriendelijk al onze plannen voor dit seizoen goed te keuren, op de bestudering van de ondergrondse kamers van het graf uit de 2e dynastie onder de tombe van Meryneith uit het Nieuwe Rijk na. Dit onderzoek wordt uitgesteld tot een andere keer.

Van Giza reden we naar Sakkara om de (algemeen) directeuren van Sakkara, Dr Mohammed Yousef en Dr Sabry Farag, te zien, evenals vele andere Egyptische collega’s en oude vrienden zoals Salah el-Deen Hasabalaa. Hij helpt ons met de dagelijkse gang van zaken zoals het aantrekken van de werkkrachten en het doen van boodschappen, en is ook verantwoordelijk voor de opslag van onze uitrusting. Natuurlijk kunnen veel dingen zoals boeken, lampen en tafels niet elk jaar heen en weer reizen, en daarom is het geweldig om ze in Egypte op te slaan. We ontmoetten ook onze gebruikelijke rais, Mohamed Fawzy, de opzichter van de werkkrachten, en verschillende andere Sakkara-vrienden zoals Assam Rashed en Mohamed Ibrahim, en last but not least het hoofd van onze huishoudelijke staf en chef-kok van het opgravingshuis, Atef Sayed Ramadan. Hij serveerde ons een lekkere lunch nadat we hadden uitgepakt en geïnstalleerd waren.

De volgende ochtend, op 15 september, gingen we rond 8 uur naar de opgravingssite om herenigd te worden met het opgravingsgebied dat we zo lang moesten missen. We waren erg blij dat we de graven in goede staat terugzagen. Toch is het duidelijk dat de klimaatverandering ook Egypte treft, en drie seizoenen van zware regenval hebben ervoor gezorgd dat sommige van onze gerestaureerde kapelmuren beginnen te eroderen. Beambten van het MoTA openden de opslagplaatsen en nu is de site klaar voor het werk van de missie. Daarna bezochten we Dr. Mohammed Yousef en Dr. Sabry Farag bij hun lopende opgraving van de begraafplaats van het Bubasteion, bekend van de recente Netflix documentaire. Na een aangenaam gesprek gingen we naar ons opgravingshuis om te lunchen. Morgen zullen de opgravingsleiders, Lara en Christian, Egypte verlaten voor andere verplichtingen, maar onze collega’s Ali, Alessandro, Barbara, Lyla en Simone zullen spoedig aankomen om zich bij het team te voegen. Zondag beginnen we dan eindelijk met de werkzaamheden in het veld.

Natuurlijk zullen we jullie op de hoogte houden van onze bevindingen en activiteiten, dus blijf ons vooral volgen!

Digging diary

Week 2 (16-23 september 2022): textielfragmenten

Door Valentina Turina

Na het openen van de site gaan we eindelijk aan de slag! Ik ben textielrestaurator Valentina Turina, en deze week heb ik eindelijk het textiel kunnen bestuderen dat tijdens de afgelopen opgravingsseizoenen is ontdekt.

In de campagnes van de afgelopen jaren werden namelijk heel wat textielfragmenten van verschillende afmetingen verzameld. De stoffen zijn meestal van linnen, de meest voorkomende stof in het oude Egypte. Naast linnen fragmenten zijn er ook Koptische fragmenten. Die worden gekenmerkt door kleurrijke wollen weefsels met prachtige decoratieve elementen. Honderden linnen fragmenten wachten om bekeken te worden! Deze week was mijn doel om al het linnen textiel dat in het seizoen 2019 werd gevonden te bekijken en te beslissen hoe ik het zou conserveren en opslaan.

Ik begon met het selecteren van de meest opvallende stoffen en het maken van overzichtsfoto’s. Dit klinkt als een gemakkelijke klus, maar op de site zijn er veel uitdagingen, vooral de wind. Het textiel is erg licht en loopt het risico veel te bewegen tijdens winderige woestijndagen. Dus bewapende ik me met een portie geduld en entomologische spelden. Ik bevestigde de kleine fragmenten op een stuk zuurvrij karton, zodat ik ze goed kon fotograferen. Met de onschatbare hulp van onze fotograaf, Nicola dell’Aquila, ben ik in deze taak geslaagd.

Deze eerste fase van het werk zat vol verrassingen: er waren stukken met kleine franjes, tuniekelementen en textiel met verschillende soorten stiksels. Binnen de laatste categorie raakte ik meteen gefascineerd door een driehoekig fragment dat, na bestudering van de vorm en randen, een fragmentarische lendendoek bleek te zijn. Tussen de vele linnen stoffen vond ik ook enkele bot-elementen, die direct werden gefotografeerd en gecatalogiseerd door ons teamlid Ali Jelene, die de menselijke resten bestudeert voor de opgraving.

Een tweede bijzonder belangrijk aspect van mijn werk is de conservering van het textiel. Het is immers belangrijk dat het textiel goed bewaard wordt en zoveel mogelijk beschut blijft tegen invloeden van buitenaf. De laatste dagen van deze week heb ik me bezig gehouden met conserveringsprocedures die essentieel zijn voor het behoud van de vondsten, zoals het afstoffen van het textiel en het gladstrijken van kreuken. Tot slot bewaar ik het textiel in micro-geperforeerde zakjes, geschikt om de vondsten op de site te bewaren.

Ik eindig deze week bij de opgraving met gedachtes over hoe we de studie van het textiel het beste kunnen voortzetten en welke verbeteringen moeten worden aangebracht aan het opslagsysteem voor de voorwerpen.

Digging diary

Week 3 (23-30 september 2022): archeometrie

Door Simone Galli

Even voorstellen: ik ben Simone Galli en op 16 september, op mijn dertigste verjaardag, kreeg ik de kans om voor het eerst mee te doen aan de gezamenlijke Leiden-Turijn opgravingsmissie. In dit opgravingsseizoen ondersteun ik de topografische en fotogrammetrische onderzoeksactiviteiten, gericht op het bestuderen en documenteren van de archeologische contexten.

Momenteel ben ik promovendus bij de afdeling Architecture, Built Environment and Construction Engineering (ABC) van de Politecnico di Milano. Ik hou me bezig met archeometrie, met name niet-destructief onderzoek. Ik bestudeer in het bijzonder computertomografie – een beeldvormende techniek die doordringende elektromagnetische golven gebruikt om in objecten te kijken – en de toepassingen ervan in de egyptologie. In dit avontuur word ik ondersteund door mijn collega (en, laten we zeggen, mijn mentor) Alessandro Mandelli, een gespecialiseerde technicus van de ABC-afdeling. Hij is nu al weer voor zijn derde opgravingsseizoen hier in Sakkara.

Alessandro en ik vertegenwoordigen in deze context de operationele arm van de EIDOLON-experimentele eenheid, die deel uitmaakt van het ABCLab-Laboratory Systeem. De wetenschappelijke coördinatie van de EIDOLON-eenheid is toevertrouwd aan Dr. Corinna Rossi, universitair hoofddocent egyptologie aan de Politecnico di Milano. Het doel van het onderzoek van deze eenheid is om de meest efficiënte en effectieve criteria en processen te bepalen om archeologische vondsten te documenteren en te onderzoeken, en om de resultaten te communiceren.

We voorzien het archeologisch team in Sakkara constant van metrische informatie tijdens de voortgang van de opgraving. Deze informatie wordt verkregen door zowel topografische als fotogrammetrische methoden. Deze laatste techniek zorgt voor de snelle verwerving van fotografische gegevens, die vervolgens worden verwerkt om zeer nauwkeurige driedimensionale modellen te maken. Dit stelt ons in de loop van de tijd in staat om nog te onderzoeken wat er niet meer bestaat, aangezien archeologische opgravingen van nature destructief zijn.

Elke ochtend gaan de missieleden om 6.30 uur naar de opgravingssite; sommigen met de auto, anderen te voet. Ik loop liever omdat ik zo de indrukwekkende trappenpiramide van Djoser van heel dichtbij kan bewonderen. In de ochtend is mijn eerste activiteit het opzetten van het coördinatensysteem voor de juiste positionering van archeologische vondsten. Deze handeling wordt uitgevoerd door middel van een landmeetinstrument dat een Total Station heet.

We hebben de eerste werkweek besteed aan het controleren van het rastersysteem op de opgraving. Alle opgraafwerkzaamheden worden zeer georganiseerd uitgevoerd binnen een puntenraster met een interval van vijf meter. Dit maakt het makkelijker om de positie van de vondsten nauwkeurig te vaststellen.

Tijdens mijn tweede week, na de komst van andere teamleden, gingen we verder met de driedimensionale documentatie van de vondsten en de site. Een deel van dit werk is redelijk voorspelbaar, zoals het onderzoeken van de omgeving, maar andere aspecten worden bepaald door de vondsten van het moment, zoals nieuw blootgelegde structuren.

Elke maandag en donderdag, om 13 uur, dus aan het einde van de werkdag op de opgravingssite, documenteren we de voortgang van het hele opgravingsgebied. We fotograferen de volledige site en bewerken deze met speciale software tot zowel een driedimensionaal model als orthofoto’s. Omdat dit gedurende de loop van de opgraving wordt gedaan, kunnen de archeologen zo nodig ‘terug in de tijd’ gaan en de site op eerdere punten in de opgraving bekijken.

Ik sluit de week af met het droevige besef dat dit mijn tweede en laatste week is. Terwijl jullie dit lezen ben ik op weg naar Milaan. Collega Andrea Pasqui komt voor mij in de plaats. Hij is net als ik een promovendus aan de ABC-afdeling van Politecnico di Milano en bestudeert de wetenschappelijke verspreiding van archeologische sites door middel van fotografische beeldvormende technieken. Samen met Alessandro zet hij de meetactiviteiten voor de rest van het seizoen voort om de opgraving te ondersteunen.

Opgraving Sakkara 2022

Week 2: Het maken van overzichtfoto’s

Opgraving Sakkara 2022

Week 2: Opspelden van textielfragmenten met franje

Opgraving Sakkara 2022

Week 1: In het boek ondertekenen om de site te openen

Opgraving Sakkara 2022

Week 1: Christian en Lara in Sakkara

Opgraving Sakkara 2022

Week 1: Missie volbracht: Mohammed Hendawy opent de graven

Opgraving Sakkara 2022

Week 1: Een grafzegel