Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Herakles

De mythologische held Herakles was in de oudheid zeer geliefd. Hij was het symbool van een mens die – door zware beproevingen gelouterd – na zijn dood vergoddelijkt werd. Herakles was de meest tragische held uit de Griekse mythologie. Al vanaf zijn vroegste jeugd had hij te maken met de toorn der goden. Hij was de zoon van oppergod Zeus en de schone Alkmene. Zeus’ echtgenote Hera was zo jaloers over het buitenechtelijk avontuur van haar gade, dat zij twee slangen op de baby afstuurde. Herakles verloochende zijn goddelijke afkomst niet. Zonder aarzelen greep hij de reptielen achter de kop en wurgde ze. Hera bleef echter op wraak zinnen.

Eenmaal volwassen, huwde Herakles Megara, die hem een aantal kinderen schonk. Het geluk was van korte duur: Hera sloeg de jonge vader met waanzin, waarop Herakles zijn kinderen doodde. Om deze vreselijke daad goed te maken moest Herakles in opdracht van koning Eurystheus een reeks onmogelijke opdrachten vervullen. Deze Twaalf werken van Herakles varieerden van het doden van gevaarlijke dieren tot het schoonmaken van stallen en het veroveren van kostbare voorwerpen. Na het succesvol voltooien van alle inspanningen was Herakles nog geen rust gegund op aarde. Zijn tweede echtgenote Deianeira werd gekweld door jaloezie en gaf – in de hoop zijn liefde terug te winnen – hem een met centaurenbloed vergiftigde mantel. Zij had de mantel met het bloed van de centaur Nessos (een van Herakles slachtoffers) bestreken, omdat die haar had verzekerd dat Herakles haar door dat middel trouw zou blijven. In werkelijkheid verteerde de mantel het vlees van de held. Schreeuwend van pijn richtte Herakles een brandstapel op en vond pas in de dood verlossing van zijn lijden. Hij werd opgenomen tussen de goden en kreeg Hebe als echtgenote.

De mythe van Herakles was in de oudheid erg populair. Men kon zich vereenzelvigen met de mens die door bovenaardse machten geteisterd werd, zware opdrachten moest vervullen, door de dood verlost werd en tot de goden ging behoren. In de antieke tragedie trad Herakles op als adellijke, dappere figuur. In de komedie werden zijn menselijke zwakheden – drankgebruik en amoureuze avonturen – benadrukt. Voor de filosofen symboliseerde hij een ideaal van menselijkheid en onzelfzuchtigheid. Zijn cultus was wijd verspreid. Waarschijnlijk via de Griekse kolonies in Zuid-Italië werd de Herakles-verering bij de volkeren in Italië geïntroduceerd. Bij de Etrusken werd hij Herkle genoemd; de Romeinen kenden hem als Hercules en richtten tempels voor hem op tot in de uithoeken van hun imperium.

Het bekendste type standbeelden van Herakles gaat terug op een (verloren) origineel van de vierde-eeuwse Griekse beeldhouwer Lysippos. Vele Romeinse navolgingen zijn ervan bewaard gebleven. Dit type wordt de Hercules Farnese genoemd, naar de kolossale kopie in de Farnese-collectie te Napels. In het Rijksmuseum van Oudheden  staat ook een Romeinse kopie die teruggaat op het origineel van Lysippos. Het toont ons een Herakles, die uitrust na het voltooien van zijn laatste daad: het bemachtigen van de appels van de Hesperiden. De Hesperiden waren lieflijke nimfen, de dochters van de nacht, die zorgden voor de tuin met de gouden appels aan de overzijde van de grote zee Okeanos. Het bezit van de appels verzekerde eeuwige jeugd, liefde en vruchtbaarheid. Zij werden bewaakt door de honderdkoppige draak Ladon, die het gevecht tegen Herakles niet overleefde. De held is naakt weergegeven, leunend op zijn knots. Om de knots is een leeuwenhuid gedrapeerd, een vast attribuut van Herakles dat herinnert aan zijn eerste opdracht in dienst van koning Eurystheus: het gevecht met de leeuw van Nemea. Het beeld staat op een ovale plint.

De bovennatuurlijke kracht, maar ook het menselijk lijden is op treffende manier door de kunstenaar benadrukt. De held is vermoeid: hij rust op zijn knots die hij onder zijn linkeroksel geklemd heeft. De spierpartijen zijn indrukwekkend weergegeven, maar het hoofd neigt wat droevig naar beneden. Het lichaam rust op het rechterbeen, terwijl het linkerbeen naar voren geplaatst is. Lysippos heeft het beeld door de plaatsing van het achterbeen een zekere instabiliteit gegeven: het lijkt rond de voet te draaien. In het zwaar gespierde lichaam valt een sterke s-curve op. De rechterarm rust in benedenwaartse richting op de rug. Bij de meeste beelden van dit type houdt Herakles de pas veroverde gouden appels in zijn rechterhand, maar bij dit standbeeld ontbreken deze.

Het gevecht tussen Herakles en de Nemeïsche leeuw staat afgebeeld op een fragment van een sarcofaag uit de Romeinse keizertijd, dat eveneens in het Rijksmuseum van Oudheden te bewonderen is. Herakles heeft de leeuw met zijn linkerarm in een wurggreep te pakken en haalt met zijn rechterarm uit om het dier de genadeslag te geven.

Grieken | Relevante voorwerpen

Bezoek ons: