Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Hekate

Hekate is een onderwereldgodin, die oorspronkelijk vereerd werd in het zuidoostelijk deel van Klein-Azië (het huidige Turkije). Ze is nauw verbonden met de officiële onderwereldgodin Persephone, vooral wat betreft de duistere en demonische kanten van het geloof in het hiernamaals. Ook werd zij vaak geassocieerd met Artemis, de zus van Apollo, die eveneens als godin van de nacht werd vereerd.

Als heerseres over het rijk van de geesten, had Hekate de mogelijkheid zielen weer terug te laten keren naar de aarde, waar deze zich manifesteerden als kwelgeesten van de mens. Deze demonen veroorzaakten op last van Hekate nachtmerries en waren de aanstichters van epilepsie en waanzin. Buiten de bewoonde wereld, op de begraafplaatsen en langs de wegen, roofde Hekate de zielen van overledenen en voegde hen toe aan haar leger. Hier spookte zij ’s nachts rond en overviel onschuldige slachtoffers, die zij als een vampier leegzoog en van wie zij het vlees liet verteren. Haar bijnamen, zoals overgeleverd in een antieke hymne, zijn angstaanjagend: bloeddrinkster, hartenverslindster, vleeseter, enzovoorts. Behalve op de begraafplaatsen liet ze haar macht ook gelden op driesprongen en kruisingen van wegen. Hier spookte zij ’s nachts, begeleid door het gehuil van honden, de dieren die aan haar waren gewijd. De godin zelf kon ook de gedaante van een zwarte hond aannemen.

In de belevingswereld van Hekate gaan vele elementen schuil van het volksgeloof in spoken en demonen. Het wekt wellicht verwondering dat men een godin als Hekate vereerde. Toch werden aan haar vele offers gebrachten standbeelden gewijd. Men deed dit vooral om de godin gunstig te stemmen in de hoop dat zij haar activiteiten zou staken. Als heerseres over de geesten kon Hekate, indien ze gunstig gestemd was, ook bescherming bieden tegen het kwaad. Standbeelden van Hekate beschermden de stadsmuren en de huizen in de stad.

In opdracht van de stad Athene schiep de Griekse beeldhouwer Alkamenes rond 420 v.Chr. een standbeeld van Hekate, dat werd opgesteld bij de Propylaien (voorpoorten)van de Akropolis. Deze Hekate Triformis (ook wel Hekate Epipyrgidia of Hekate Propylaia genoemd) bestond uit drie vrouwenfiguren, die met de ruggen tegen elkaar geplaatst waren. Op hun hoofd droegen zij de kalathos, de korenmaat die verwijst naar de onderwereld en de vruchtbare bodem, waaruit het graan opschiet. Fakkels, slangen, dolken en sleutels golden als attributen voor de vrouwen.

Het zogenaamde Hekateion, de beeldengroep van Hekate in het Rijksmuseum van Oudheden, is een kopie naar het Griekse origineel van Alkamenes. Het is vervaardigd in de Romeinse keizertijd, waarschijnlijk in de eerste eeuw na Christus, en toont ons drie vrouwenfiguren. Ze zijn geplaatst op een onregelmatig gevormde plint, met in het centrum een eenvoudige zuil, waar zij met hun ruggen tegenaan leunen. De vrouwen zijn frontaal weergegeven. Hun lichamen rusten geheel evenwichtig op hun voeten, die netjes tegen elkaar geplaatst zijn.

De godinnen dragen een dun onderkleed met daarover een chiton zonder mouwen, die onder de borst gegord is. De overslag vertoont een wat stijve, archaïsche plooival. Op de buik zijn de plooien kort, maar naar de dijen toe worden zij langer. Bij alle figuren hangt de rechterarm naar beneden langs het lichaam. Bij een figuur hangt ook de linkerarm af, terwijl de andere twee figuren hun linkerhand voor de borst geslagen hebben en tussen duim en wijsvinger een granaatappel houden. Oorspronkelijk zullen deze twee vrouwen in hun rechterhand een fakkel hebben vastgehouden. De derde vrouw zou in beide handen een fakkel gehouden hebben. In plaats van de kalathos dragen de drie vrouwen een polos op hun hoofd, een laag hoofddeksel waarmee veel godinnen werden afgebeeld.

Waarom Hekate drievoudig is weergegeven, weten we niet precies. Hiervoor zijn verschillende redenen te bedenken. Misschien is het een verwijzing naar de driesprong, een plek waar Hekate vereerd werd en waar vaak beelden van haar stonden opgesteld. Het zou ook verband kunnen houden met de drie elementen in het menselijk leven waar Hekate bij uitstek macht over uitoefende: de geboorte, de gezondheid en de dood. Het is echter ook mogelijk dat de drievoudigheid verwijst naar de drie rijken waar Hekates almacht zich bij uitstek deed gelden: de hemel, de aarde en de zee.

De beeldengroep van Hekate uit het Rijksmuseum van Oudheden heeft eens deel uitgemaakt van de collectie van de bekende Antwerpse schilder Peter Paul Rubens. In de Hermitage te Sint Petersburg hangt een (zelf)portret van Rubens met zijn zoontje. Op de achtergrond zien we de beeldengroep van Hekate. Kennelijk had de schilder het Hekateion ergens op de kop getikt, maar waar blijft vooralsnog een raadsel. Door toedoen van de achttiende-eeuwse verzamelaar Gerard van Papenbroek belandde het stuk uiteindelijk in het Rijksmuseum van Oudheden.

Grieken | Relevante voorwerpen

Bezoek ons: