Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Grafreliëf van Dexandrides en Kallistratos

Deze prachtige grafstèle uit de hoogklassieke periode is vrij goed bewaard gebleven; slechts kleine beschadigingen zijn zichtbaar aan de onderhoeken en aan de gezichten van de figuren. De gedenksteen heeft de vorm van een Grieks tempeltje (aedicula). De lage geveldriehoek, die bekroond is met drie akroteria (dakversieringen), wordt gedragen door twee pijlers. Een uitspringende lijst geldt als basis voor het tafereel dat zich uitstrekt tot over de randen van het architecturale kader. De voorstelling in hoogreliëf toont ons aan de linkerzijde een wat oudere man met een baard, die naar rechts gezeten is op een kussen in een luxe leunstoel (klismos). Over de zitting van de zetel hangt een draperie. De baard en het haar van de man zijn gekruld en zijn ogen liggen diep in zijn hoofd. De gelaatsuitdrukking  en de haardracht van de man doen sterk denken aan de typische wijze waarop filosofenhoofden in de tweede helft van de vierde eeuw v. Chr. werden weergegeven in de beeldhouwkunst.

De zittende man is gekleed in een over de linkerschouder hangende mantel (himation), die een groot deel van het bovenlichaam en de rechterarm onbedekt laat. Zijn voeten rusten op een voetenbankje, dat in verkort perspectief is weergegeven. De man schudt met zijn rechterhand de hand van een voor hem staande, baardloze figuur, terwijl hij met zijn linkerhand de rechter onderarm van deze jongere man vastpakt. De staande man is naar links gekeerd en kijkt met licht gebogen hoofd naar de zittende, oudere man. De jongeling is eveneens gehuld in een mantel, die een groot deel van het bovenlichaam onbedekt laat. In zijn linkerhand houdt hij een strigilis, een schraapijzer dat door atleten gebruikt werd voor lichaamsverzorging na het sporten.

Een zwaar beschadigde tweeregelige inscriptie op de architraaf (kroonlijst) boven de voorstelling geeft ons niet alleen de namen van de afgebeelde figuren, maar maakt tevens duidelijk wat de relatie is tussen de twee mannen. Boven de oudere man staat: Dexandrides, zoon van Nikandreusen boven de jongere man lezen we: Kallistratos, zoon van Dexandrides. De weergegeven mannen zijn dus vader en zoon. Bovendien vermeldt de inscriptie dat Dexandrides en Kallistratos burgers uit den vreemde (isoteleis) zijn. Een voorstelling als op de grafsteen van Dexandrides en Kallistratos, waarbij twee figuren elkaar de hand schudden, noemt men een dexiosis-scène. Wat nu precies de betekenis was van zo’n scène, weten we niet. Werd er afscheid mee uitgedrukt, of juist hereniging of meer in algemene zin verbondenheid tussen de levenden en de doden?

Omdat de inscriptie boven de voorstelling op de grafsteen van Dexandrides en Kallistratos twee namen noemt, mogen we aannemen dat beide weergegeven mannen gestorven zijn. De vraag dient zich aan wie van hen het eerst overledenen is. Hoewel men snel geneigd zal zijn te denken dat dit de vader is – een gedachte die bevestigd lijkt te worden door het gebogen hoofd van de zoon, wat gezien zou kunnen worden als een teken van rouw, pleit het gebaar van het vastpakken van de onderarm van de zoon door de vader voor een andere interpretatie. Met dit gebaar lijkt Dexandrides afscheid te nemen van zijn zoon. Dit zou betekenen dat de grafsteen oorspronkelijk vervaardigd is voor de jongere Kallistratos. Een tweede argument voor deze laatste interpretatie is dat de inscriptie die betrekking heeft op de vader van latere datum lijkt te zijn dan die van zijn zoon.

De grafsteen van Dexandrides en Kallistratos wordt ook wel eens de Rubens-stèle genoemd, omdat de steen in de vroege zeventiende eeuw deel heeft uitgemaakt van de collectie van de bekende Vlaamse schilder Peter Paul Rubens. De figuur van Christus op Rubens schilderij Christus en Maria Magdalena doet sterk denken aan de houding van Kallistratos op de grafstèle. Bovendien vertoont het hoofd van de gebaarde man naast Christus overeenkomsten met het hoofd van Dexandrides. Is dit toeval of heeft Rubens zich laten inspireren door de oud-Griekse grafsteen uit zijn collectie?

Herkomstgeschiedenis

In 1610/15 bevond het grafreliëf van Kallistratos en Dexandrides zich in een door Dudley Carleton samengestelde collectie in Venetië. In 1617 verhuisde deze collectie naar Londen en vervolgens naar Den Haag. De bekende schilder Peter Paul Rubens nam de verzameling kort daarop over. In 1625 raakte de grafsteen in het bezit van de Graaf van Buckingham. Toen zijn stukken in 1649 werden geveild in Antwerpen, kwam het reliëf in bezit van R. van der Wolff. De collectie van deze Rotterdamse verzamelaar werd in 1677 en 1693 geveild. Later is het grafreliëf op onbekende wijze in het bezit gekomen van het Aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht. Uit deze collectie werd het in 1878 door het Rijksmuseum van Oudheden gekocht.

Grieken | Relevante voorwerpen

Bezoek ons: