Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Dubbelherme

Een herme was oorspronkelijk een soort godenbeeld in de vorm van een vierkante pijler, getooid met de kop van de god Hermes. Deze ‘hermeszuilen’ stonden als richtingborden langs de wegen in Attica. Later kwamen deze zuilen steeds vaker voor in Athene zelf, als een beschermende grenspaal bij tal van gebouwen. Uiteindelijk droegen ze allerlei soorten koppen, zowel van goden als van beroemde mensen. Ook de dubbelherme kwam voor, een zuil met twee portretkoppen die een tegenstelling laten zien. Deze dubbelherme toont ouderdom tegenover jeugd. Enerzijds een oude sileen, volgeling van de wijngod Bacchus. Hij is kaal, met platte neus en ingevallen wangen. Anderzijds een jonge, levenslustige satyr, lachend met blozende wangen.

Tegen het einde van de 6de eeuw v.Chr. verrezen in Attica langs de wegen wonderlijke godenbeelden. Zij hadden de vorm van vierkante pijlers met de kop van de god Hermes. Bij de schouders staken twee dwarsbalken uit als een soort armen. Halverwege waren genitaliën gebeeldhouwd, met een fallus in erectie. Deze hermeszuilen (hermen) waren langs de landwegen geplaatst op instigatie van Hipparchos, de zoon van de Atheense machthebber Peisistratos, halverwege de afstand tussen de verschillende dorpen en het centrum van de stad Athene. Op de hermen stonden inscripties, die een moraliserende inhoud hadden (bijvoorbeeld Gaat heen en overdenk het goede).

Hermes was vanouds de god die de reizigers beschermde. Langs de Griekse weggetjes lagen op gezette afstanden ‘hermesheuvels’ van steentjes, die passerende reizigers hadden achtergelaten. Deze steenhopen hadden zo de functie van markeringspunt en richtingaanwijzer. Het is goed mogelijk dat de vierkante hermes-zuilen als het ware vertalingen in marmer zijn van die oeroude heuvels. De opgerichte fallus is een bekend kwaadafwerend symbool van viriliteit. De hermes-zuilen werden populair in Athene. Op elk ‘overgangspunt’ werd een dergelijke beschermende grenspaal neergezet, bij stadspoorten, sportscholen, theaters en woonhuizen. Het centrum van de stad, de acropolis, werd beveiligd door een monumentale herme in de propylaen, het gebouw voor de poort van deze burcht. Deze ‘Hermes Propylaios’ was een schepping van de beeldhouwer Alkamenes.

Alkamenes leefde in de tweede helft van de 5de eeuw v.Chr. Hij was een leerling van de gevierde beeldhouwer Phidias en zou onder andere hebben meegewerkt aan de sculpturen van het Erechtheion op de acropolis van Athene. Voor het portret van de Hermes Propylaios liet hij zich inspireren door de toen al een eeuw oude hermen van Hipparchos. De originele Hermes Propylaios is verloren gegaan, maar er bestaan verschillende kopieën van Alkamenes’ schepping. Bekend zijn de hermen in de musea van Istanbul en Izmir, gevonden bij opgravingen in de gymnasia (sportscholen) van respectievelijk Pergamon en Ephese. Andere kopieën zijn te zien in de archeologische collecties van Rome, St. Petersburg en München. Zij verschillen onderling wel eens in stijl, maar vaak is de herme voorzien van een inscriptie die verwijst naar de Hermes Propylaios.

Tijdens de Peloponnesische Oorlog tegen Sparta in 421 v. Chr. werd aan de vooravond van de grote vlootactie tegen Syracuse een groot aantal hermen in de stad zwaar beschadigd. Een slechter voorteken was niet denkbaar: met het schenden van de god Hermes werden de reis overzee en de bescherming van de stad in de waagschaal gesteld. Men vermoedde een complot. Deze affaire leidde tot processen tegen vooraanstaande Atheners en het overlopen van n der legeraanvoerders, Alkibiades, naar het Spartaanse kamp. De oorlogsexpeditie tegen Syracuse eindigde in een fiasco voor de Atheners.

Gaandeweg ontstonden er ook hermen met het portret van andere goden, zoals van Herakles, Athena en Eros. De zuilfiguur werd ook gebruikt als algemeen middel om portretkoppen uit te beelden. Vooral in de Romeinse tijd was de herme populair als elegant ornament in de tuin, of als decoratie van de bibliotheek met portretten van beroemde dichters, historici en filosofen. Ook de dubbelherme kwam voor: een hermes-zuil met twee portretkoppen, met de achterhoofden tegen elkaar geplaatst. Voor de keuze van de twee koppen zocht men graag naar tegenstellingen: een Griekse en een Romeinse filosoof, een dichter en een prozaschrijver, een man en een vrouw, een god en een godin.

Deze elegant bewerkte dubbelherme verenigt ook twee tegenstellingen. De ene kop laat het gelaat van een oude sileen zien, volgeling van de wijngod Bacchus. De sileen is kaal, heeft een platte neus en ingevallen wangen. De baard valt in verticale pijpenkrullen naar beneden. Aan de andere zijde is een jonge, levenslustige satyr uitgebeeld, lachend, met wijd opengesperde ogen en volle blozende wangen. Op de linkerschouder lijkt een pootje van een geitenvel te liggen. Jeugd en ouderdom van deze mythologische wezens zijn aldus samengevoegd in een monument.

Grieken | Relevante voorwerpen

Bezoek ons: