Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Asklepios en Hygieia

In het oude Griekenland schreef men heroën genezende krachten toe. De belangrijkste heros was Asklepios. Zijn attribuut, de om een staf kronkelende slang, is nog steeds het universele symbool van artsen. De heiligdommen van Asklepios waren de ziekenhuizen van de Oudheid. Als dank lieten patiënten na hun genezing geschenken en inscripties achter, zoals het afgebeelde votiefreliëf. Asklepios is afgebeeld als een god. De slang kronkelt onder zijn stoel. Voor hem staat zijn dochter Hygieia, het Griekse woord voor gezondheid. Ze eert haar vader met een plengoffer. Dit tafereel is uniek omdat de plaats van Hygieia meestal door dankbare ex-patiënten wordt ingenomen.

Het oude Griekenland kende een aantal plaatsen waar heroën vereerd werden die de macht hadden zieke mensen weer beter te maken. Bekend waren de heiligdommen van Trophonios bij Lebadeia en van Amphiaraos bij Thebe. Verreweg de belangrijkste genezende heros was Asklepios, wiens lokale verering op de Peloponnesus zich over de hele antieke wereld verspreidde. Zijn attribuut als chtonische, dicht met de aardeverbonden, heros, was de slang, die, gewonden rond een staf, nog steeds het symbool is van de medische stand.

De heiligdommen van Asklepios waren de medische centra van de oudheid. Door de geschenken en inscripties die dankbare patiënten hebben achtergelaten in deze tempels, zijn we vrij goed ingelicht over de procedure bij een opname in een dergelijk ziekenhuis. De patiënt werd allereerst ontvangen door de priester-arts en direct onderworpen aan een regime van vasten en rituele wassingen. Na drie dagen was de patiënt zodanig rein, dat hij een offer aan Asklepios mocht brengen. In de nacht na dit offer sliep hij in of vlak bij de tempel, vaak op de huid van het door hem geofferde dier. De bedoeling was dat hij gedurende de nacht een droom van de god zou krijgen. Het slapen in een koele, stille tempel op de nog vochtige huid van een dier met een hongerig gevoel door drie dagen vasten, zal zeker meegeholpen hebben bepaalde droombeelden op te roepen. Het is bovendien niet onmogelijk dat de priesters zelf ’s nachts nog enkele verrassingen in petto hadden.

De volgende ochtend werd de patiënt ondervraagd over zijn droom en aan de hand daarvan werd een diagnose gesteld en een behandeling voorgeschreven. Deze kon weken in beslag nemen en vond plaats in het Asklepieion, het complex gebouwen dat een combinatie was van tempel, ziekenhuis, kuuroord en cultureel centrum. Na genezing verliet de patiënt het Asklepieion met achterlating van een votiefgeschenk als dank. Dit kon een eenvoudige nabootsing zijn van het genezen lichaamsdeel, maar ook een marmeren reliëf met een afbeelding van de god, of een uitbeelding van de belangrijkste scènes in de droom.

De grootste Asklepieia waren te vinden in Epidauros (op de Peloponnesos), in Pergamon (West-Turkije) en op het eiland Kos. Het medisch centrum op Kos onderscheidde zich wezenlijk van de overige instellingen door het verwerpen van methodes als de tempelslaap en de voorspellende dromen. Hier werd de nadruk gelegd op een wetenschappelijke benadering van ziekte door een heldere diagnose en behandeling. De bekendste arts uit de school van Kos was Hippokrates (460 – circa 370 v.Chr.), die de bekende beroepseed heeft geformuleerd en daardoor als de grondlegger van de medische ethiek kan worden beschouwd.

Het hier getoonde marmeren reliëf stamt uit het begin van de 2de eeuw na Chr. en toont een tronende Asklepios in het gezelschap van zijn dochter Hygieia, het Griekse woord voor gezondheid. Hij is uitgebeeld als een oudere god, die slechts door attributen te onderscheiden is van goden als Zeus of Poseidon. Hij zit op een stoel, die geplaatst is op twee blokken. Het voorste blok doet tevens dienst als voetenbank. Tussen de blokken ligt een slang, in een knoop opgerold, die zijn kop opheft om zich te laten koesteren door zijn meester.

De dochter van Asklepios staat voor haar vader en eert hem met een plengoffer. Zij giet in een offerschaaltje wat wijn uit een kannetje en laat dit vervolgens over de grond lopen. Deze rustige, ingetogen scène van vader en dochter is uniek in de uitbeelding van Asklepios. Meestal komen op een dergelijk reliëf de adoranten voor, degenen die de godheid eren en danken voor genezing.

Het reliëf heeft een interessante geschiedenis. Het werd rond 1737 in Rome gekocht door Frederik graaf De Thoms, die in 1741 in het huwelijk trad met de dochter van de hoogleraar-geneesheer Boerhaave. Als eerbetoon aan zijn (toen reeds overleden) schoonvader liet De Thoms een gravure van het reliëf maken, waarop hij de koppen verving door portretten van zijn echtgenote en Boerhaave, de Leidse Aesculaap. Na de dood van De Thoms in 1746 werd zijn collectie verkocht en ging over in de stadhouderlijke verzamelingen te Den Haag. In 1844 kwam het stuk in de verzameling van het Rijksmuseum van Oudheden, niet ver van de plek waar De Thoms het in zijn woonhuis aan het Rapenburg had laten opstellen.

Grieken | Relevante voorwerpen

Bezoek ons: