Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Terra sigillata: luxe aardewerk

Het aardewerk uit de prehistorie dat in Nederland wordt teruggevonden heeft als belangrijkste kenmerk dat het met de hand is gevormd. Er is geen pottenbakkersschijf aan te pas gekomen. De Romeinen introduceren in ons land aardewerk dat wel op de draaischijf is vervaardigd. Hoewel de inheemse bevolking hier te lande nog lange tijd handgevormd, inheems aardewerk blijft produceren, wordt het op de draaischijf vervaardigde, Romeinse steeds populairder. Het verdringt het inheemse aardewerk op den duur volkomen.

‘Romeins aardewerk’ is een overkoepelend begrip voor een heel scala van baksels. Het fraaiste product is de z.g. terra sigillata. Dat is een aardewerksoort die gemakkelijk herkenbaar is aan de kleur, die varieert van lakrood tot bruinrood of oranjebruin, en aan de glans. Verschillen in kleur en in de sterkte van de glans zijn te verklaren doordat terra sigillata gedurende de gehele Romeinse periode over het hele Romeinse rijk werd geproduceerd. Het werd o.a. gemaakt in Klein-Azi, Noord-Afrika, Spanje, Itali, Frankrijk en Duitsland. In ons land is nooit terra sigillata geproduceerd. Verreweg de meeste terra sigillata die in Nederland wordt teruggevonden is afkomstig uit Franse en Duitse productiecentra.

Terra sigillata sierde de tafels van legerofficieren, welgestelde stedelingen en plattelandbewoners. De vormenschat omvat vooral bekers, kommen, napjes, schalen, borden en kannen. Vaak zijn de stukken imitaties van nog veel kostbaardere zilveren of glazen vormen. Deze exemplaren zijn daar voorbeelden van. Het ingesnoerde napje (h. 5.5 cm) uit Nijmegen kent voorlopers van glas. Het napje is gemaakt in een atelier te Lezoux, in Midden-Frankrijk door de pottenbakker Fabus, wiens naamstempel is aangebracht op de bodem van het stuk. Het is te dateren tussen ca. 50 en 150 na Chr.

De typisch uitgesneden handvatten van het platte schaaltje (h. 4.5 cm), afkomstig uit Limburg, doen vermoeden dat het is gemaakt naar een voorbeeld in kostbaar metaal. Het schaaltje is vervaardigd in Rheinzabern of Heiligenberg door een pottenbakker die Iuvenis heette. Hij heeft het stuk van zijn naamstempel voorzien. Het schaaltje kan worden gedateerd tussen 150 en 200 na Chr. De hoge beker (h. 16 cm) uit Escharen (N.Br.) ten slotte is versierd met een patroon van ingegrifte guirlandes, naar het voorbeeld van geslepen glas. Evenals het platte schaaltje is de beker gemaakt in een Duits atelier, in Trier of Rheinzabern, en wordt gedateerd aan het einde van de 2de eeuw na Chr.

De kom op het bovenste plaatje is versierd met behulp van een vormschotel, een soort mal. Stempels van allerlei soorten en maten werden in negatief in de binnenkant van de nog zachte klei van de vormschotel gedrukt. De vormschotel diende nadat hij gebakken was als mal voor een serie kommen of drinkbekers met versiering in relif. Dat ging als volgt. De gebakken vormschotel werd op de draaischijf gezet. Al draaiende smeerde de pottenbakker de typische terra sigillata-klei in de vormschotel zodat de holle relifversiering goed opgevuld werd. Vervolgens zette hij de vormschotel met de kom erin weg zodat de klei kon drogen. Hierdoor kromp de klei en kon de kom gemakkelijk uit de vormschotel worden gehaald en in de oven gebakken. De vormschotel bleef heel en diende zo als mal voor een hele serie identieke kommen. De kom is vervaardigd in een pottenbakkersatelier te La Graufesenque in Zuid-Frankrijk, in de Flavische tijd, dus tussen ca. 70 en 100 na Chr. Hij is teruggevonden bij opgravingen van het Romeinse castellum te Valkenburg (Z.-H.).

Terra sigillata is nauwkeurig tot zeer nauwkeurig te dateren. Dat is in de eerste plaats te danken aan het feit dat het een zeer modegevoelig product was. De stijl van de versiering en ook de vorm veranderen sterk in de loop van de Romeinse tijd. Bovendien is terra sigillata vaak voorzien van het naamstempel van de pottenbakker en is veel onderzoek gedaan naar de centra waar de verschillende pottenbakkers werkzaam waren, zodat meestal bekend is waar een bepaalde pottenbakker gewerkt heeft en in welke periode.

De term terra sigillata is niet antiek. We vinden hem niet terug in de literaire bronnen uit de Oudheid. De Romeinse benaming van dergelijk aardewerk zullen we waarschijnlijk nooit te weten komen. Hoe de term terra sigillata is gentroduceerd kan als volgt verklaard worden. Al sinds de Oudheid was een bepaalde rode soort aarde, afkomstig van het eiland Lemnos, populair als geneesmiddel tegen allerlei kwalen. In de zestiende eeuw werd deze rode aarde van Lemnos door artsen uit West-Europa herontdekt. Op verschillende plaatsen in Europa waar vergelijkbare rode aarde voorkwam, ging men deze exploiteren en er werd zelfs vaatwerk van gemaakt, vooral in de zeventiende eeuw, waaraan genezende kracht werd toegeschreven. Zowel de aarde als het aardewerk dat ervan werd gemaakt kreeg een stempel. Het werd daarom gestempelde aarde, in het Latijn terra sigillata genoemd. Vanwege de overeenkomst in kleur tussen het Romeinse aardewerk en de terra sigillata uit de zeventiende eeuw, en omdat ook het Romeinse aardewerk vaak gestempeld was, hebben negentiende eeuwse archeologen de ‘moderne’ term op het Romeinse aardewerk overgedragen. Overigens moet opgemerkt worden dat in de negentiende eeuw de rode aarde en het rode aardewerk als geneesmiddelen al lang in onbruik waren geraakt.

Nederland in de Prehistorie | Relevante voorwerpen

Alle topstukken

Bezoek ons: