Klik nogmaals op de knop om de filters te resetten Sluiten

Logboek

Museumbezoekers kunnen de restauratie van de Romeinse sarcofaag van Simpelveld live volgen. De restauratoren werken op doordeweekse dagen in een speciaal hiervoor gebouwde ruimte op de tweede verdieping van het museumgebouw. Op gezette tijden houden ze een logboek bij, waarin ze vertellen over de vorderingen van het restauratieproces, de technieken die ze gebruiken en de manier waarop ze te werk gaan.

Museumbezoekers kunnen van een afstandje meekijken en ook vragen stellen aan de restauratoren. Het grootscheepse onderzoek en herstel van de stenen grafkist vindt plaats in een van de museumzalen van de vaste tentoonstelling Nederland in de Romeinse tijd. De live-restauratie van de bijna 2,5 meter lange kist duurt naar verwachting tot in het najaar van 2021.

Week 37 (21 mei 2021) – Nieuw onderstel in gebruik

Afgelopen maand zijn we druk bezig geweest om het eerste fragment van de sarcofaag op het nieuwe onderstel te plaatsen. Het nieuwe onderstel is gemaakt door Mark de Graaff van Artefact Montage. Het onderstel heeft een moderne uitstraling, ondersteunt de sarcofaag gelijkmatig en maakt ook veilige verplaatsing van het object in de toekomst mogelijk. Het eerste grote fragment dat nu op het onderstel staat is ongeveer de helft van de sarcofaag. Het was nog een hele klus om dit voor elkaar te krijgen.

Hijsportaal
Het fragment is naar het nieuwe onderstel getakeld door kunsttransportbedrijf Crown Fine Art. Zij hebben een hijsportaal over de sarcofaag heen opgebouwd en vervolgens twee banden om het object gebonden, zodat de helft van de sarcofaag circa vijftig centimeter kon worden opgetakeld. Het oude houten onderstel is toen onder de sarcofaag weggeschoven en het nieuwe onderstel is eronder geplaatst. Het was erg spannend, omdat voor het takelen de onderzijde van de sarcofaag nog niet zichtbaar was en we de conditie van de onderkant tot die tijd niet precies konden bepalen.

Precisiewerk
Ook vergde de plaatsing precieze voorbereiding, want het fragment moest op dezelfde exacte plaats terug geplaatst worden, om er zeker van te zijn dat het straks na de heropbouw goed op het onderstel staat. We hielden er een plattegrond, centimeterlijn en berekeningen bij.

Steensoort
Een tijd geleden is er een monster van het materiaal van de sarcofaag naar België opgestuurd voor determinatie van de precieze zandsteensoort. Geoloog Roland Dreesen heeft een slijpplaatje gemaakt van het sample en het materiaal onderzocht door het te bekijken onder een polarisatiemicroscoop. Zoals verwacht, bleek uit het petrografisch onderzoek dat de sarcofaag is gemaakt van Nivelsteiner-zandsteen, dat vlak bij Simpelveld werd gewonnen Deze steensoort werd vaak gebruikt in de Romeinse tijd en is o.a. herkenbaar door de glimmertjes in de steen.

Bericht
Daarnaast kwamen we een verstopt bericht tegen dat 21 jaar oud is. Deze notitie werd zichtbaar omdat de sarcofaag nu niet meer op het houten onderstel staat. Onder het oude onderstel stond de geschreven tekst: “Succes van Linda en Martijn, 6-1-2000.” De succeswens was hoogstwaarschijnlijk bedoeld voor de verplaatsing van de sarcofaag van de begane grond naar de tweede etage, die in dat jaar heeft plaatsgevonden.

Week 31 (8 april 2021) – Verstopt muntje in de sarcofaag

Afgelopen weken zijn meerdere fragmenten ontmanteld, waarvan twee grote delen van de wand van de sarcofaag. Het kleinere stuk was met twee man te tillen. Maar het andere fragment woog maar liefst 260 kilo, dus dat werd met behulp van een andere techniek verplaatst. Dit onderdeel van de kist kon voorzichtig worden gekanteld, omdat het grote fragment van de zijkant van de sarcofaag geheel tot de bodem liep. Het kantelen was erg spannend, want het geheel blijft kwetsbaar.

Inmiddels is het nieuwe onderstel klaar en geleverd. We zijn nog in afwachting van de plaat die op het onderstel wordt geplaatst. Ondertussen zijn we het verplaatsen van de onbeschadigde helft van de sarcofaag zorgvuldig aan het voorbereiden. Na elke stap van de ontmanteling lassen we een korte tussenstop in. Zo hebben we tijd om alle losse fragmenten te fotograferen en te documenteren. Omdat de fragmenten van de wanden zijn ontmanteld, konden wij goed bij de bodem. Voor we verder gingen met het ontmantelen van de bodem, hebben we een transparant vel op de bodem gelegd en alle losse fragmenten overgetrokken. Door middel van deze tekening, waarop we tijdens het ontmantelen de nummering van de fragmenten intekenen, kunnen we straks bij de heropbouw altijd achterhalen waar welk fragment hoort.

Tijdens het ontmantelen van de bodem vonden we onder en tussen de fragmenten ook stukjes hout. Deze zijn als wigjes tussen en onder de fragmenten geplaatst om het geheel te stellen. Daarnaast zien we tussen de breuklijnen verschillende druppels van steenlijm naar beneden lopen en vinden we grote vullingen van cement. Die zijn er lang geleden ingegoten om de sarcofaag te verstevigen.

Vanaf het begin van de restauratie hoopten we in de sarcofaag ‘iets’ van de restauratoren uit het verleden tegen te komen. Want museumrestauratoren verstopten in het verleden wel eens briefjes in een object, als bewijs dat het door hen in die tijd werd gerestaureerd. Vorige week was het bingo! Tussen de fragmenten vonden we een muntje van 10 cent: een dubbeltje uit het jaar 1961. Het is dus vermoedelijk in de sarcofaag verstopt om een restauratie rond die tijd te dateren.

Week 28 (15 maart 2021) – Ontmanteling van de eerste twee fragmenten

Afgelopen donderdag zijn de eerste twee grote fragmenten van de wand van de sarcofaag ontmanteld. Dit was erg spannend, omdat de stukken er maar op één manier konden worden uitgehaald. Alle fragmenten van de sarcofaag werden tijdens het proces goed in de gaten gehouden, want het geheel is erg kwetsbaar, vooral nu tijdens de ontmanteling. We hebben immers het grootste deel van de oude vullingen verwijderd, en de onderdelen staan los op elkaar.

Nu we deze twee grote fragmenten hebben verwijderd, zijn we erg opgelucht. We kunnen nu beter bij de binnenkant, om zo de aanvullingen in het fragmentarische deel van de bodem veiliger te verwijderen. Ter hoogte van waar ze eerder op elkaar stonden, zijn de zijden van de grote fragmenten zandsteen soms poederig. Daarom is het nodig het oppervlak van deze gedeeltes te consolideren: er wordt een verdunde lijmoplossing aangebracht, zodat het oppervlak wordt verstevigd.

Tijdens de ontmanteling van de twee grote fragmenten kwamen er ook enkele fragmenten los, die eerder nog ‘opgesloten’ zaten tussen deze delen. Alle kleine fragmenten zijn nauwkeurig gedocumenteerd om ook later nog eenvoudig te kunnen achterhalen waar deze vandaan kwamen. De komende week gaan we verder met de ontmanteling van de twee volgende grote fragmenten. Als deze delen verwijderd zijn, kunnen we nog beter bij de bodem. Het hele proces is erg precies, en we nemen er dus ruim de tijd voor. Maar we gaan gestaag door!

Week 24 (18 februari 2021) – Oude aanvullingen verwijderen en nieuw onderstel maken

Op dit moment zijn we een heel eind gevorderd met het verwijderen van alle oude aanvullingen. De zachtere mortels hebben we voorzichtig kunnen verwijderen met steenbeitels. Maar sommige aanvullingen waren van cement gemaakt. Het was lastig om dit harde materiaal handmatig te verwijderen, omdat het originele steen vele malen zachter is dan het cement. Daarom werkten we in de afgelopen weken samen met Bam Bam Restauratie Steenhouwers en is het cement van de onderrand van de sarcofaag nauwkeurig verwijderd.

Een paar dagen geleden hebben we een frame rondom de sarcofaag gemaakt. Dit is bedoeld om het geheel te verstevigen, nu de oude aanvullingen grotendeels zijn verwijderd. Ook worden hiermee de losse fragmenten beschermd, wanneer we gaan beginnen met het loshalen van de eerste fragmenten. Aan de binnenkant van de constructie is zacht foam geplaatst, zodat het oppervlak van de sarcofaag niet beschadigd raakt. De volgende stap is de ontmanteling: alle losse stukken worden één voor één uit elkaar gehaald om straks de sarcofaag te kunnen verplaatsen. Dit is een lastig en spannend proces, want het geheel is erg kwetsbaar.

Daarnaast zijn we druk bezig met het creëren van een nieuw onderstel. Het ontwerp wordt momenteel nagerekend, voordat het wordt gemaakt. Het onderstel moet sterk genoeg zijn en we willen de kist ermee kunnen verplaatsen. Maar we moeten bijvoorbeeld ook rekening houden met waar de sarcofaag veilig op de grond kan staan, want zowel het nieuwe onderstel als de vloer moeten het gewicht van de sarcofaag dragen.

Week 21 (25 januari 2021) – 3D-scan

Deze week is er een 3D-scan gemaakt van een fragment van het deksel van de sarcofaag. Met deze scan kan het precieze volume van het fragment gemeten worden. Omdat het gewicht van dit fragment bekend is, kunnen we met deze gegevens het gewicht van het materiaal per Cm3 berekenen. Zo kunnen we het totale gewicht van de sarcofaag berekenen. Deze informatie hebben we nodig voor het ontwerp van het nieuwe onderstel van de sarcofaag, want we moeten ook rekening houden met de vloerbelasting in het museum. Een sarcofaag met vitrine is namelijk best zwaar en de vloer moet het gewicht wel aankunnen. Museumfotograaf Robbert Jan heeft de 3D-scan gemaakt. De 3D-scanner kan door middel van heel veel kleine foto’s en lichtflitsen niet alleen de vorm, maar ook bijna alle oneffenheden van het object in kaart brengen. Robbert Jan maakte meerdere opnames van alle kanten van het object, die hij later als een geheel aan elkaar plakt.

De sarcofaag van Simpelveld is gevonden met een dikke deksel die bestaat uit een groot stuk zandsteen. Het deksel bestond origineel uit twee delen, maar bij de opgraving bleek het in vier stukken gebroken te zijn. Deze stukken deksel liggen opgeslagen in het depot. Er is een 3D-scan gemaakt van een van de kleinste stukken, die bijna 282 kilo zwaar is.

We hebben na het plaatsen van een oproep in het vorige logboek een leuke reactie gekregen! Er heeft rond 1948 een gipsafgietsel van de sarcofaag in het Centraal Museum in Utrecht gestaan. Het afgietsel is gemaakt in de werkplaats van het Rijksmuseum van Oudheden. Waarschijnlijk zijn hiervan beelden opgeslagen in de niet-gedigitaliseerde fotocollectie van het museum, dus daar gaan we nog nader onderzoek naar doen.

Week 14 (17 december 2020) – Bijna klaar voor de ontmanteling

Het moment van het uit elkaar halen (ontmantelen) van de verschillende delen van de sarcofaag kruipt dichterbij. Het harde cement aan de onderrand wordt steeds verder verwijderd waardoor de originele onderkant van de sarcofaag tevoorschijn komt. Als de sarcofaag straks ontmanteld is, is ook de binnenkant en de bodem van de sarcofaag makkelijker bereikbaar. Ook kunnen we de fragmenten veiliger vrijmaken en schoonmaken van oude aanvullingen, omdat de trillingen op het gehele object zo worden beperkt.

Ook het onderzoek naar de restauratiegeschiedenis van de sarcofaag is nog in volle gang. En daarvoor kunnen we uw hulp gebruiken! We zijn op zoek naar oude foto’s (met datering) van de sarcofaag om te bepalen wanneer oude restauraties zijn aangebracht. Het gaat bijvoorbeeld om foto’s van de sarcofaag in een oude museumopstelling. Alleen al een hoekje op een foto kan ons enorm helpen. Heeft u toevallig een foto? Stuur deze dan naar info@rmo.nl t.a.v. Nikè Haverkamp. Dankuwel!

Week 7 (6 november 2020) – Brainstormen

De oude aanvullingen worden stukje bij beetje verwijderd en de originele sarcofaag komt steeds meer tevoorschijn. De oude restauraties bestaan vooral uit mortels en een (helaas veel hardere) cement die zich vooral rondom de basis bevindt, op de overgang naar het houten onderstel. Deze harde materialen worden met kloppers en fijne steenbeitels verwijderd. Met zachte borstels en penselen worden het vuil en de verpoederde resten van de oude restauratiemortels weggeveegd.

Ook is het binnenkort tijd om te brainstormen over het nieuw te maken onderstel van de sarcofaag. De kist staat nu nog op een pallet die waarschijnlijk direct na de vondst in 1930 gemaakt is. De pallet geeft niet meer voldoende steun, dus het is hoog tijd voor een nieuwe. Onder andere het bedrijf Bambam Restauratie Steenhouwers geeft advies bij de ontwikkeling van het nieuwe onderstel. Binnenkort vindt er een brainstormsessie plaats om de opties te bespreken. Hierbij wordt bijvoorbeeld ook rekening gehouden met de vloerbelasting in het museum. Want de vloer moet wel het gewicht aankunnen van een sarcofaag van bijna duizend kilo, met een vitrine en een hoop nieuwsgierige bezoekers.

Week 5 (21 oktober 2020) – Literatuuronderzoek

De afgelopen twee weken zijn we verder gegaan met het verwijderen van de oude restauraties van de sarcofaag. Met het oog op het demonteren van de kist ligt nu de focus op het blootleggen van de onderrand. Deze maken we vrij door de oude aanvullingen bij de onderrand weg te halen. Als we beginnen met demonteren van de verschillende onderdelen moeten we zeker weten dat de sarcofaag niet meer vast zit aan het onderstel.

Door onderzoek in onze eigen archieven (o.a. jaarverslagen en brievenarchieven), maar ook in boeken, tijdschriften en oude kranten, hopen we meer te weten te komen over het restauratieverleden van de sarcofaag. Zo vonden we krantenartikelen met foto’s waarop de vinder de kist schoonmaakt met een natte spons. In een ander artikel uit januari 1931 omschrijft dat de sarcofaag na aankomst in het museum eerst gedroogd is voor de restauratie. Ongeveer drie maanden later, op 25 maart 1931, was de sarcofaag voor het eerst te bezichtigen in het museum.

We weten dat er in Nederland twee gipsafgietsels van de sarcofaag van Simpelveld te zien zijn: een in het Thermenmuseum in Heerlen en een in het gemeentehuis van Simpelveld. De gipsafgietsels zijn rond 1930 in het Rijksmuseum van Oudheden gemaakt. Met het archiefonderzoek proberen we in kaart te brengen hoeveel gipsafgietsels er in totaal zijn. Een artikel in het Limburgsch Dagblad uit 1942 bericht dat een specifiek gipsafgietsel eigenlijk bedoeld was voor de stad New York. De oorlog maakte het helaas onmogelijk om de sarcofaag naar New York over te vliegen. De stad Heerlen heeft daarom het gipsafgietsel aangekocht. Een ander exemplaar is in 1934 naar Rome gegaan, in ruil voor twee Villanova-urnen (objectnummers K 1934/12.1 t/m .6) met deksels en enkele kleine voorwerpen daarin.

Week 3 (7 oktober 2020) – Röntgenfoto’s en vooronderzoek

De afgelopen twee weken hebben we de reeds loszittende oude aanvullingen van de restauraties zo veel mogelijk verwijderd. Met behulp van kleine gereedschappen, zoals een scalpel en pincet, worden de loszittende stukken zorgvuldig weggehaald. De locatie van de fragmenten met oude restauratie wordt gedocumenteerd. Vervolgens worden de aanvullingen bewaard in zakjes voor eventueel materiaal-technisch onderzoek.

Onderzoeksfotograaf René Gerritsen heeft, als onderdeel van het vooronderzoek, geholpen met het maken van röntgenfoto’s van de sarcofaag. Het doel hiervan was om erachter te komen of er bijvoorbeeld metalen pinnen zijn gebruikt om de fragmenten van de sarcofaag bij elkaar te houden. Ook wilden we een beter beeld te krijgen van het verloop van de breuken en barsten van de sarcofaag. Er zijn verschillende foto’s gemaakt, maar door een combinatie van de dichte structuur van het zandsteen en de dikte van de sarcofaag zelf bleek de capaciteit van de apparatuur helaas niet voldoende om een goede weergave te geven. Er worden nu andere opties onderzocht om mogelijk metaalwerk in de kist te lokaliseren.

Daarnaast hebben we plannen om af te reizen naar de vindplaats van de kist: Limburg. Rond 1931, na de aankoop van de sarcofaag, zijn in ons museum twee replica’s van gips gemaakt. Deze replica’s zijn nu  in het bezit van het Thermenmuseum in Heerlen en het gemeentehuis van Simpelveld. Het plan is om ook een bezoek te brengen aan de steengroeve waar mogelijk het materiaal van de kist vandaan komt.

Week 1 (21 september 2020) – Het vooronderzoek

Het vooronderzoek van de sarcofaag van Simpelveld is begonnen! Voordat de restauratie begint, wordt er eerst onderzoek gedaan naar de restauratiegeschiedenis en naar de conditie van het object.
De conditie van het object wordt grondig bekeken en op basis daarvan wordt een conditierapport gemaakt. Door middel van schade-mapping worden alle bijzonderheden op een plattegrond van de sarcofaag in kaart gebracht.

De zandstenen kist is een groot object. Hij is 2,4 meter lang, meer dan een meter breed, 76 centimeter hoog, en weegt rond de 800 kilo. Vandaar dat er een frame van hout onder is gemaakt om het gewicht te ondersteunen maar ook om het object verplaatsbaarder te maken. De constructie dateert waarschijnlijk uit 1930 en is instabiel. De instabiele onderkant heeft tijdens het verplaatsen schade veroorzaakt aan de oude restauraties.

Als onderdeel van het vooronderzoek werd er op maandag 21 september een röntgenopname gemaakt. Hieruit moet blijken of er in de sarcofaag metaalwerk zit die bij vroegere restauraties geplaatst is om de sarcofaag bij elkaar te houden.

De ontmanteling van de grote fragmenten van de sarcofaag.

Museumfotograaf Robbert-Jan Looman maakt een 3D-scan.

Restaurator Renske Dooijes aan het werk met de sarcofaag van Simpelveld.

Restaurator Nikè Haverkamp aan het werk met de sarcofaag van Simpelveld.

Bezoek ons: