Het verhaal van de koffiehoek

Begin februari ging de tiendelige NTR-serie Het verhaal van Nederland in première. Daarin komt de geschiedenis van Nederland aan bod van de prehistorie tot de Tweede Wereldoorlog. Verteller Daan Schuurmans neemt de kijkers mee naar plaatsen en gebeurtenissen uit het verleden van wat nu Nederland is. Een deel is in scène gezet en er zijn verschillende experts die in een studio-setting uitleg geven. Het format, met boek, wandelingen en podcastreeks is gestoeld op de succesvolle Deense serie Historie om Danmark. De eerste aflevering bleek met 1,7 miljoen kijkers meteen een kijkcijferhit. De tweede kwam zelfs over de 2 miljoen. Ongekend voor een Nederlands ‘geschiedenisprogramma’ kopten de media. Blijkbaar is Nederland oprecht geïnteresseerd in het verleden. Toch liet het ook stof opwaaien, onder kijkers, maar ook onder vakgenoten.

Jagers, boeren en migranten

Voor de eerste drie afleveringen (prehistorie, Romeinse tijd, Friezen en Franken) werd gebruik gemaakt van de expertise en collectie van het Rijksmuseum van Oudheden. Zelf was ik betrokken bij de eerste aflevering en dacht, meer dan twee jaar geleden, ook mee over de invulling. Eén aflevering voor de prehistorie is natuurlijk onverantwoord en nogal ‘canonesque’, met 300.000 jaar, tenminste twee menssoorten, belangrijke migraties en de cruciale stap naar een plaatsvast en landbouwend bestaan. De tweede aflevering over driehonderd jaar Romeinen lijkt me al meer verantwoord. Ondanks een vurig pleidooi bleek toch slechts één aflevering mogelijk. Maar wat kies je dan? Die Neanderthalers hebben hier langer rondgelopen, maar zijn een andere soort en problematisch om te ensceneren. De keuze viel op de periode 5500-2500 v.Chr., waarmee zowel de laatste jager-verzamelaars, als de eerste boeren aan bod komen en de migranten van de Yamnaya-cultuur, brengers van de pest, Indo-Europese talen en, grotendeels, ons huidige DNA een waardige afsluiting vormden. Het blijft een tour de force.

De beste stuurlui

Na de uitzending kwam er op verschillende media veel positieve en negatieve kritiek, ook van vakgenoten. Sommigen misten de Neanderthalers, anderen de Trechterbekerboeren of de bronstijd. Een collega vond het beeld te mistroostig, met donkere luchten en het leven van de jager-verzamelaars en boeren een en al treurigheid. Een andere, linguïst, wist te melden dat de blanke Yamnaya-migranten inmiddels misschien toch iets donkerder waren dan de eerste boeren en blond haar er ook al eerder was. Het verhaal weergalmde nu nazistische propaganda en was helaas een gemiste kans raciale stereotypes te debunken. Weer anderen vonden het scenario te kort door de bocht of het contrast tussen agressieve boeren en vreedzame jager-verzamelaars (overigens niet geheel onwaar) ongenuanceerd. En men maakte zich druk dat dít nu hét beeld voor de komende jaren zou bepalen en of het wel ónze geschiedenis was. Echte fouten, zoals de drieduizend jaar te vroege montage van de pestbacterie, viel dan weer niemand op. De collegiale kritiek is er vooral een van smaak, accenten en nuances. Tsja, je collega’s zijn ook je beste stuurlui, zij weten immers hoe de vork in de steel zit. Maar, hebben ze ook een punt?

Terechte kritiek

Ja en nee. Ja, omdat het verhaal genuanceerder kan, wetenschappelijker, met meer uitleg voor hoe en wat we (niet) weten, meer diepgang, minder drama. Maar een format van een uur, met veel enscenering leent zich daar niet voor. En zitten mensen bij zo’n serie heel erg op onze wetenschappelijke onzekerheden en nuances te wachten? Hooguit in de marge van iets wat hun raakt en tot de verbeelding spreekt. Met een uur lang huiden schrabben in de zon, of kijken hoe emmertarwe groeit met kwinkelerende vogeltjes op de achtergrond bereik je niemand.

Nee, omdat wij het publiek niet zijn. Dat het voor vakgenoten soms kort door de bocht is kun je als vakgenoot verwachten. Het publiek is de zappende Nederlander die lang geleden misschien iets van prehistorie op school heeft gehad en mogelijk een keer een hunebed zag. De voedingsbodem voor diepe geschiedenis is bij velen geen vruchtbare lössgrond, maar zij zijn wel de doelgroep. En wat pikken zij op?

Informatie en evocatie

Ik heb na afloop op verschillende media talloze screenshots van reacties verzameld. Verreweg de meeste zijn enthousiast en vooral verbaasd. ‘Dit wist ik niet’, staat op de eerste plaats. Maar ook dat jagen en verzamelen misschien zo gek nog niet was en een boerenbestaan ook veel ellende met zich mee kon brengen. Wat ook opviel is dat die jager-verzamelaars, oer-Nederlanders, er anders uitzagen en regelmatig kwam de opmerking langs dat ‘we dus blijkbaar allemaal van migranten afstammen’…  In die aflevering zit tussen de bedrijven door eigenlijk hartstikke veel informatie, over verschillende levenswijzen, over vruchtbare gronden en vuursteen, over het lange neolithisatieproces in Nederland en het begin daarvan elders, over huidskleur en geweld, veeziekten en corona, migranten en de oorsprong van onze taal en ons DNA… Op evocatieve wijze… Zo correct mogelijk geënsceneerd. In een uur…

Het verhaal van de koffiehoek

De vraag is misschien niet of Het verhaal van Nederland beter kan – dat kan vast – maar of het format zijn doel bereikt. Na de tweede aflevering kopte De Limburger het volgende:

“Het gaat de laatste weken in de koffiehoek op de werkvloer een keertje niet over voetbal, Expeditie Robinson of de laatste Netflix-serie, maar over Romeinen, Bataven en verzamelaars. Het succes van het NPO 1-geschiedenisprogramma Het verhaal van Nederland maakt duidelijk dat ook onze vaderlandse geschiedenis miljoenen kijkers scoort, als het maar smakelijk wordt opgediend.”

Pure winst denk ik dan. Me dunkt dat deze serie een nieuwe stap zet in wat we aan publieksbereik in de archeologie kunnen aanboren. Niet houtje-touwtje op de zolder van de bieb van Bunnik voor de breiclub (ook dat is overigens belangrijk) maar primetime op nationale televisie met een miljoenenpubliek. Het biedt ruimte en kansen voor vervolgprojecten die dieper op bepaalde perioden en gebieden in kunnen gaan en laat zien, juist ook door de kritiek van collega’s, waar we beter kunnen worden. Maar boven alles maakt de serie duidelijk dat we met archeologie en zeker met de prehistorie een breed publiek kunnen raken met thema’s die relevant zijn voor zowel het individu als de bredere samenleving. De winst zit in de koffiehoek!

Verhaal van Nederland koffiehoek

Campagnebeeld van de NTR-serie 'Het Verhaal van Nederland' (© NTR)

bandkeramiek, pot, aardewerk, koffiehoek

Bandkeramisch aardewerk uit Elsloo (5250-4900 v.Chr., collectie Rijksmuseum van Oudheden)

Luc Amkreutz

Luc Amkreutz (Heerlen, 1978) is conservator prehistorie. Hij promoveerde op onderzoek naar het neolithisatieproces in Noordwest-Europa. De prehistorische archeologie van de Noordzee, het verdwenen Doggerland, heeft zijn bijzondere belangstelling. De verbondenheid van mens en materiële cultuur met landschaps- en klimaatsverandering staat daar centraal. Als conservator is de hele prehistorie zijn werkterrein en onderzoek en publiekscommunicatie vindt vaak plaats in samenwerking met universitaire en andere partners. Sinds april 2022 is hij benoemd als bijzonder hoogleraar Public archaeology bij de Universiteit Leiden.
Lees meer van deze auteur

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.

Reacties

Saskia Shirley-van Wijk
26 apr 2022
O ja, Luc: Zuid-Limburg is inderdaad gewéldig en al mijn hele leven mijn favoriete vakantiebestemming in NL! Groetjes van Saskia


Beantwoorden

Saskia Shirley-van Wijk
26 apr 2022
Beste Luc, Als helaas niet afgestudeerde ex-archeologie/kunstgesch. student heeft het verleden na 30 jaar nog steeds mijn grote liefde. Ik kom veel in Groot-Brittannië met mijn Engelse man en kijk veel BBC. Wat je dan op tv ziet over archeologie is echt fantastisch, zoals 'Digging for Britain' met de archeologische hoogtepunten van het afgelopen jaar en veel series, o.a. over de eerste Britten!!! Altijd gepresenteerd door mensen zoals jij: wetenschappers met passie, weinig 'bullshit' en heel veel interessants te bieden! Dat heb jij nu ook kunnen doen! Geweldig, toch? Wat mij betreft is er alleen maar te winnen op dat gebied en is 'Het verhaal van NL' hopelijk een eerste stap in de goede richting. (Natuurlijk hebben experts iets op en aan te merken, al is het alleen maar om te laten merken hoeveel zij er vanaf weten ;-) Verder is het een kwestie van smaak en gevoel. Ik was niet zo blij met de vastgelijmde cool opgetrokken wenkbrauw van Daan en soms inderdaad de nadruk op rouw, geweld en gemartel. Maar daar boei je in 2022 wel het publiek mee... Mij heb je al, dus het geeft niet als ik even doorspoel tot jij of je collega weer aan het woord is. Ik vond trouwens de 1e aflevering verreweg de beste en ook de mooiste qua inhoud en acteren. Belangrijk om jager-verzamelaars als moderne, intelligente mensen weer te geven en niet als knuppelslepende holbewoners. (Wellicht was hun herseninhoud inderdaad groter dan die van ons. Best logisch als je destijds moest overleven in het wild en ze deden dat blijkbaar heel goed.) Ik wil jou bedanken voor je geweldige werk in het RMO (natuurlijk mijn favoriete museum in Nl), bovenstaand stuk en alle interessante lezingen en andere info die je publiek uitstrooit. Ga zo door en blijf ervan genieten, dan doe ik dat ook!!! Enthousiaste groeten van Saskia Shirley


Beantwoorden

Selier
26 apr 2022
Geheel mee eens. Wel oppassen dat wat van lang geleden is altijd donker en dreigend gepresenteerd moet worden. Ook toen waren de lentes mooi en mensen vaak vrolijk. Vast wel. Verder prima. Proficiat.


Beantwoorden

Saskia Shirley-van Wijk
26 apr 2022
Helemaal mee eens!!!


Beantwoorden