Aratea, handschrift met sterrenbeelden
Pagina uit de 'Aratea' (foto: Universiteitsbibliotheek Leiden)De ‘Aratea' uit de Universiteitsbibliotheek van Leiden is een rijk geïllustreerd handschrift met een astronomische verhandeling van Germanicus (15 v Chr.- 19-n.Chr), gebaseerd op de ‘Phenomenae' van Aratus (ca. 310-245 v. Chr.). Op grond van het schrift en de miniaturen is de ‘Aratea' een van de meest indrukwekkende voorbeelden van de Karolingische renaissance.
- Op de website van de Universiteitsbibliotheek Leiden kunt u de gehele Aratea digitaal doorbladeren.
Karolingische handschriften
Het handschrift hoort tot een prachtige reeks Karolingische handschriften uit een scriptorium dat in het tweede kwart van de negende eeuw in Lotharingen (in de buurt van Aken en Metz) moet hebben bestaan. Waarschijnlijk is het gemaakt in opdracht van het keizerlijke hof van Lodewijk de Vrome (813-840) en zijn vrouw Judith (819-843). Het manuscript bevatte oorspronkelijk minstens 44 miniaturen: een afbeelding van Zeus als personificatie van de hemel, 38 sterrenbeelden, zon en maan, 5 planeten, 4 seizoenen en het planetarium. Het is geschilderd met dekkende verf, de sterren in goud. Door de blauwe achtergrond en de omlijsting met rode verf zijn de natuurgetrouwe miniaturen op zichzelf staande afbeeldingen geworden. Vier bladen waren al voor 1600 uitgesneden. Het Leidse handschrift bevat 39 platen.
Van Hugo de Groot naar de Leidse Universiteitsbibliotheek
Van dit manuscript zijn rond het jaar 1000 twee kopieën gemaakt in Noord-Frankrijk. Een exemplaar werd in 1573 in de werkplaats van een Gentse schilder gekocht door Jacob Susius. De rechtsgeleerde en humanist Hugo de Groot verwierf het handschrift rond 1600. Hij gaf kopergraveur Jacob de Gheyn opdracht om de miniaturen in prent te brengen. De bibliotheek van Hugo de Groot werd aangekocht door de Zweedse koningin Christina. Na haar bekering tot het katholicisme in 1654 kwam het boek in handen van haar bibliothecaris Isaac Vossius. Met de bibliotheek van Vossius kreeg de Leidse Universiteitsbibliotheek het handschrift in 1690 in bezit, waar het zich nog altijd bevindt.
Handschrift, ca. 825-850, bruikleen Universiteitsbibliotheek Leiden
(bron: De Leidse Aratea, beschrijving en commentaar door Anton von Euw, Nederlandse vertaling door Nico van der Lof, 1987)